Even ter introductie: sinds 2019 heb ik weleens beschouwingen geschreven. Dat deed ik in de stijl van De Snijtafel. Dat is een kanaal dat sinds 2012 populaire cultuur bespreekt (aanvankelijk enkel Nederpop). De stijl van Kasper C. Jansen en zijn gastspreker(s) heb ik in mijn offline bijdragen overgenomen.
De eerste beschouwing is van de Mediaforum-rubriek. Dat is onderdeel van het programma Spraakmakers (KRO-NCRV). Het Mediaforum wordt tussen 10:00 en 10:30 uur uitgezonden. Journalisten kijken naar wat hen opvalt in het mediamoment. Zo was Marc Veeningen, hoofdredacteur van Talpa, op maandag 24 maart ook te gast in het Mediaforum. Het ging deels over de actie ‘Bescherm de publieke omroep’.
Eerst begint presentatrice Roos Abelman over de actie van medewerkers van het Nederlands publiek omroepbestel. Er wordt verteld dat mensen via die website een mailtje kunnen sturen aan leden van de Tweede Kamer.
(0:13) Roos Abelman stelt vervolgens aan Veeningen – van de commerciëlen – de vraag of er aandacht wordt besteed bij hen. Hij stelt dat dit hooguit een item zal zijn voor Shownieuws, maar hij denkt niet dat dit voor de gemiddelde Nederlander een onderwerp zal zijn. Het lijkt een journalistieke keuze, aldus de presentatrice en de omroepbaas.
Dit is een dubieuze journalistieke keuze, om twee redenen. Eén reden wil ik aanstippen: Veeningen denkt dat dit voor de gemiddelde Nederlander geen onderwerp van bespreking is. Dat is begrijpelijk als baas van een commercieel medium. En überhaupt, als baas van een medium. Cultuur stond bij de gemeenteraadsverkiezingen zelfs vrijwel onderaan. Voor 5 procent stond het in de top 3, en voor 1 procent op nummer 1.
Maar blind de wil van de consument volgen is onverantwoord. Als een ouder zo dacht over het eten van zijn kinderen, zouden enkel de 4 P’s op het menu staan. Dacht Hilversum zo over de consument, dan hadden de meeste titels op hetzelfde Radio 1 geen bestaansrecht (zoals OVT). Je hebt als mediaprof ook een verheffende functie. Net zoals een ouder zijn kind ook moet leren dat er eten is zoals groenten en volkorenpasta.
In een eerder artikel heb ik uitgelegd dat verheffen ook ‘in stijl’ kan. Om het op NPO-bezuinigingen te houden: De Marker van BNNVARA doet dit. Ze gebruikt Instagram om middels short form content haar volgers het bestaansrecht van publieke media duidelijk te maken. Ze heeft meer dan 200 likes voor beide video’s ontvangen. En in de jongste video zelfs steun.
(1:49) Veeningen vindt het jammer dat er wordt gesteld dat ‘onafhankelijke journalistiek’ iets typisch is voor de publieke omroep. En stipt zelfs – terecht – de kwetsbaarheid van het publieke bestel. Abelman geeft terecht aan dat ten strijde staan voor alle vormen van journalistiek géldt. De markt heeft tenslotte ook te maken met eigenaren, waarvan eentje er zomaar de stekker uit kan trekken.
Ze hebben beide gelijk. Je kunt beter een écht onafhankelijk medium zijn, zoals de Correspondent of het eerder aangehaalde Snijtafel. Het nadeel van niet onder een grote geldstroom vallen is dat het je het zelf moet doen. Dat kan dus als gevolg hebben, dat als je geen of weinig inkomsten hebt, het werk moeilijk tot niet kunt doen.
De Snijtafel is er soms zelfs máánden niet, puur en alleen omdat er te weinig donaties binnekomen. Hiervan had het programma geen last toen het onder VPRO viel. Maar zoals mijn moeder zegt: wie betaalt, die bepaalt. Zo bepaalde de VPRO dat de onderwerpen aan Nederland gerelateerd moesten zijn. Kasper C. Jansen kon, dientengevolge, een spreker als Jordan Peterson, niet bespreken.
(2:41) Veeningen stelt dat het zorgelijke aan tegenwoordig is, dat er blogs zijn, die zeggen journalistiek te bedrijven, maar het niet doen.
Het antwoord is heel simpel: iedereen die zegt journalist te zijn, is een journalist. Het is geen beschermd beroep. Je hebt trouwens ook amateurjournalisten, zoals ik. Die hebben min of meer dezelfde doelen als een betaalde journalist, maar doen het werk onbezoldigd. Toch snap ik Marc Veeningen. Niet-vakmatige journalisten hoeven zich nauwelijks aan standaarden wat kwaliteit, objectiviteit en mogelijkheden te houden. Qua mogelijkheden: ik heb geen perskaarten, redactie of speciale uitrusting.
Maar vooral vallen zij niet onder een redactiestatuut of een journalistieke code. En kunnen zij flikken wat ze willen. Denk aan contentmaker Nathan Vandergunst, die zonder enige voorzichtigheid de namen van de Reuzegommers (moordenaars van Sanda Dia) bekend maakte. Vandergunst werd hierom beboet door de rechtbank aldaar. De collegae van VRT en DPG niet.
(2:54) Er is weinig inhoudelijke bemoeienis vanuit de media. Noch vanuit de Staat, noch vanuit de eigenaar.
Dat klopt. Maar dan hebben we het over de formele bemoeienis. Informele bemoeienis is er wel degelijk vanuit de overheid én eigenaren. Qua informele bemoeienis zijn de voorbeelden vanuit extreemrechts talloos (al kunnen DENK en BIJ1 er ook wat van). Geert Wilders typeerde in juli 2021 journo’s als ‘tuig van de richel’. Forum spreekt meermaals over het ‘saneren van de NPO’. In zowel de conferenties van radicaal-rechts als van BIJ1 waren geen mediaprofessionals welkom. De populistische taal leidt zelfs tot haat en bedreigingen. Nederland daalde zelfs in de persvrijheidsindex.
Het is allerminst zo dat de Belgische eigenaren tot op de letter met een NRC of Volkskrant-artikel bemoeien. Maar volgens het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (SvdJ) zijn er met de concentratie wel degelijk zorgelijke ontwikkelingen bij gekomen. Het nieuws lijkt steeds meer op elkaar. Daarnaast is de regionale journalistiek is verschraald en worden freelancejournalisten – ze werkten hiervoor met journalisten in dienstverband – niet eens fatsoenlijk betaald. Wat als gevolg heeft dat lokale autoriteiten minder druk van journalisten ervaren, maar ook minder door hen gecontroleerd worden!
Maar toch: we staan op een fatsoenlijke zesde plaats. Het kan altijd erger. Dus, Veeningen heeft min of meer gelijk.
(2:55) ‘Alleen bij de publieke omroep kan de overheid zeggen: we hebben er minder geld voor over.’
Sterker nog, beste omroepbaas: dat gevolg is van de verkiezingsuitslag. Was Nederland als Zwitserland, dan konden we de publieke omroep zelfs per referendum opheffen. (Dat is in Zwitserland uiteindelijk níet gebeurd.)
(3:00-3:21) Daan Boonekamp stelt dat acties middels individuele tv-programma’s beter werken dan via de NPO als instituut. Hij stelt dat de NPO er niet goed voor staat.
Waar haalt Boonekamp dit vandaan? De NPO doet het vet goed. Zelfs onder de jongste groep Nederlanders. Check dit: 65% van de 13-34 jarigen wordt door de NPO bereikt. In 2023 was het 4 op de 5 Nederlanders in general die werden bereikt. Ook qua cijfers doet het publieke NOS het goed. Sterker nog: het is zelfs het best scorende nieuwsmedium van Nederland. En zelfs de enige die hoger scoort dan een 7! Soit, het vertrouwen in de media daalt. Maar het blijft nog altijd boven de helft. Trouwens: de NPO is meer dan alleen hun nieuwsrubrieken. Ze doen ook aan entertainment en fictie.
Als Boonekamp het heeft over fascisten en ander gespuis: die zijn groot qua volume, maar niet qua cijfers.
(3:21-5:31) Roos Abelman stelt terecht dat er niet naar programma’s wordt gekeken, maar dat er naar omroepen. Veeningen stelt dat het tricky is om per programma campagne te voeren. Op ‘maatschappelijk relevante’ programma’s wordt echt niet bezuinigd, aldus de Talpa-voorman.
Hij begrijpt dat het personeel nu luider wordt, omdat het bestuur de bezuinigingen relativeerde.
Dit is grotendeels waar. Maar ook niet helemaal. Het bestuur heeft al sinds de verkiezingsuitslag van november 2023 zijn zorgen geuit over eventuele bezuinigingen op de NPO. Ook toen er een extra besparing bovenop kwam. Er is geen sprake van relativering geweest.
Er is een andere reden waarom het personeel luider wordt. Dat heeft te maken met hoe zelfs in EU-landen en de VS de pers zoetjesaan wordt gesloopt. Begrijpelijk: landen met geen of onvrije media zijn vaak géén liberale, democratische én tegelijkertijd rechtsstatelijke landen. Vraag maar aan de Hongaren. Ergo: het probleem is fundamenteler dan een paar titels die sneuvelen. Helemaal met de samenstelling van deze regering, die nu (nog) aan de macht is.
Het is wel zo, dat er weinig gestaakt wordt in media. Waardoor, is afhankelijk van wie je het vraagt. Volgens Argos en Sunny Bergman komt dat door de moordende concurrentie in omroepland. Volgens een bron die ik niet 1-2-3 vinden kan, spelen de dubbele petten een rol. De maker die over de staker moet publiceren. Dat vinden journalisten niet professioneel.
Het is trouwens niet helemaal waar dat ‘maatschappelijk relevante titels’ niet zomaar slachtoffer van bezuinigingen zullen zijn. VPRO heeft een heleboel titels verloren of gekortwiekt zien worden, zoals Andere Tijden en Tegenlicht. Arjen Lubach is weliswaar uit eigen beweging weggegaan bij de NPO, maar bezuinigingen door Schoof hebben een grote rol gespeeld.
Nou is bij VPRO scoren van ondergeschikt belang. Maar ook bij andere omroepen moesten titels sneuvelen. Zelfs AVROTROS ontkwam met Lingo en de tv-versie van Opgelicht er niet aan. Laten dat nou net grote titels zijn.
Ik vind per titel campagne voeren ook tricky. Dat is echter eerder om de vraag of mensen een tv-, radio of online programma wel relevant genoeg vinden of niet. Ook al is Boer Zoekt Vrouw een van de populairste titel van NPO en KRO-NCRV, het is een datingprogramma. Critici zullen juist zeggen: ‘Laat het maar naar Netflix of Videoland gaan. Temptation Island, Too Hot To Handle en Love Island zijn ook in handen van private diensten.’
(5:50) Een andere gast, Ineke Sluiter, onderstreept mijn punt over het effect op de rechtsstaat. Marc Veeningen gaat ertegenin. Hij is bang dat ‘er misschien nooit bezuinigd gaat worden op de publieke omroep’. Volgens hem zijn politici niet tegen de publieke media.
Slippery slope fallacy gespot! Er is nooit gepleit voor bezuinigingen tegen de publieke omroep. Noch het bestel in zijn geheel, noch overige politici hebben gepleit voor het met rust laten van de omroep. Zelfs initator Hubert van der Want en zijn werkgever BNNVARA, stelt: ‘Ik hoop dat jullie deze actie zullen zien voor wat het is: géén poging om alles bij het oude te houden, géén poging om onze baantjes te redden en géén poging om onszelf belangrijker te maken dan we zijn.’
BNNVARA zegt op haar beurt: ‘Wij weten ook dat er iets moet veranderen, zodat we toekomstbestendig zijn. Daar wordt dan ook al hard aan gewerkt, bijvoorbeeld met de hervorming van het omroepbestel.’
Zelf denken Hilversum en Den Haag aan omroephuizen, waar omroepen onder vallen. Ik vind dat een slecht idee; het moet juist andersom. Bezuinigen op de NPO, en met name op de genremanagers. En in plaats daarvan de omroepen de dienst uit laten maken. Zij weten beter dan de NPO wie hun achterban is en hoe hen te bereiken. Zenderprofielen op televisie zijn niet meer van deze tijd, aangezien het vooral om het programma gaat. Het thuisnetmodel, met een eigen zender voor omroepen, kan net zo goed worden afgestoft (m.u.v. de kinder-tv). Maar het liefst zie ik helemaal geen bezuinigen. Ze zijn al zo erg gekortwiekt, met ernstige gevolgen van dien. Verschraling van de omroepidentiteit, grensoverschrijdend gedrag én daling van de kwaliteit tot gevolg. Bovendien lossen bezuinigingen op de NPO begrotingstekorten niet op. Cultuur (en zeker media) is een sluitpost op de begroting.
Marc Veeningen snapt daarnaast écht niet dat het DENK en de rechtse politiek niet gaat om verbetering van het bestel. De NPO is veel te kritisch op iedereen, en met name op die partijen. Het belicht een progressiever wordende maatschappij. En hij snapt ook niet dat afkalving van de Nederlandse rechtsstaat niet per se door een despoot hoeft te gebeuren. De VVD, die bezuinigd heeft op de sociale advocatuur? Afbraak van sociale voorzieningen in general? Het feit dat de Nederlandse rechtsstaat sowieso wankel is? En geluiden over buitenlandse inmenging genegeerd worden? Need I say more?
Conclusie
Ik vind het Mediaforum, en met name de Talpa-baas uitzonderlijk naïef. Hij heeft deels terechte zorgen (de NPO vindt zichzelf ook stroperig). Maar het lijkt niet erop alsof hij begrijpt wat journalistiek is. Doen alsof je alleen constateert, terwijl je met je aanbod ook stuurt. Laat staan wat publieke journalistiek is. Die naïviteit klinkt ook door in hoe hij over de politici spreekt.
Zelf denk ik dat de actievoerders braaf zijn, vergeleken met andere beroepsgroepen. Zelfs ziekenhuizen, banken en magistraten zijn wezen staken. De NPO mag echt plat gaan. Desnoods 24 uur lang. Maar dan ook echt plat; dus ook online. Nodig desnoods een week géén landelijke politici uit.
Zeker niet als je je realiseert, hoe verwoestend en egocentrisch de politiek is. Wilders die de NPO wil kortwieken, terwijl hij er meermaals mag aanschuiven. Dan ben je fucking parasitair, als je het mij vraagt!